เนื่องในมหามงคลสมัยที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงครองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี ในพุทธศักราช ๒๕๔๙ มูลนิธิศาลาเฉลิมกรุง ร่วมกับการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย และสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ จัดทำโครงการ “ โขน ศาลาเฉลิมกรุง ” ขึ้น เพื่อเฉลิมฉลองในวาระดังกล่าว และเพื่อร่วมทำนุบำรุง และสืบสานศิลปะการแสดงนาฏศิลป์ชั้นสูงของไทย ให้เป็นที่ประจักษ์สู่สายตาประชาชน ทั้งชาวไทยและประชาคมโลก รวมทั้งยังเป็นการดำเนินการ ตามรอยพระยุคลบาท ในการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมของชาติด้วย

นอกจากการจัดแสดง “ โขน ” ซึ่งเป็นนาฏกรรมชั้นสูงของไทยแล้ว สถานที่จัดแสดง คือ ศาลาเฉลิมกรุง ก็เป็นโรงมหรสพหลวง ที่มีประวัติความเป็นมาอันยาวนาน กว่ากึ่งศตวรรษ เป็นเสมือนสถาบันสัญลักษณ์ แห่งการนำเสนอศิลปวัฒนธรรมประจำชาติ ด้วยรูปแบบของการแสดงอันวิจิตรตระการตา และถูกต้องตามขนบจารีตแบบแผน ซึ่งจะทำให้คนไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เยาวชนไทยได้ตระหนัก ซาบซึ้ง และภาคภูมิใจในคุณค่าแห่งศิลปวัฒนธรรมประจำชาติ เป็นการสืบอายุศิลปะ และศิลปินไทยให้ดำรงอยู่อย่างยืนยาว และส่งผลดีต่อเกียรติภูมิของประเทศด้วย

>> ตำนานศาลาเฉลิมกรุง
โรงมหรสพหลวง ของขวัญพระราชทาน จากพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

เมื่อครั้งจะมีการฉลองพระนครครบ ๑๕๐ ปี พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชดำริ ให้จัดสร้างสะพานพระพุทธยอดฟ้า เพื่อเชื่อมกรุงเทพมหานครกับกรุงธนบุรี พร้อมทั้งได้สร้างพระบรมราชานุสรณ์ ของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ไว้ที่เชิงสะพานฝั่งพระนคร

ในโอกาสเดียวกันนั้น พระองค์ได้พระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ กว่า ๙ ล้านบาท เป็นทุนในการจัดสร้างโรงภาพยนตร์ สำหรับฉายภาพยนตร์เสียงขึ้น เป็นแห่งแรกในประเทศไทย ซึ่งมีลักษณะภูมิฐาน เป็นที่เชิดหน้าชูตาของประเทศ เพราะยุคนั้น สื่อบันเทิงที่เฟื่องฟูมากที่สุดคือ “ ภาพยนตร์ ” เพื่อให้พสกนิกรได้มีความเพลิดเพลิน สนุกสนาน จากการชมภาพยนตร์ และการแสดงอื่นๆ ที่จะมี ณ โรงภาพยนตร์แห่งนี้

การก่อสร้างอาคารศาลาเฉลิมกรุง เริ่มขึ้นเมื่อวันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๓ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินทรงวางศิลาฤกษ์ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ หม่อมเจ้าสมัยเฉลิม กฤดากร สถาปนิกผู้สำเร็จการศึกษา จากสถาบันชั้นนำของประเทศฝรั่งเศส เป็นผู้ออกแบบและควบคุมการก่อสร้าง และได้พระราชทานนามของโรงมหรสพ เพื่อเป็นเกียรติแก่ผู้ออกแบบ และเป็นอนุสรณ์แห่งงานฉลองพระนครครบ ๑๕๐ ปี ว่า “ ศาลาเฉลิมกรุง ”

ศาลาเฉลิมกรุงเปิดทำการเมื่อวันอาทิตย์ที่ ๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๖ จากนั้น ได้ดำเนินกิจการให้ความบันเทิงแก่ประชาชนมาจนถึงปัจจุบัน ในสมัยนั้น อาคารศาลาเฉลิมกรุงจัดได้ว่าเป็นอาคารที่ทันสมัยที่สุดเอเชีย เป็นโรงมหรสพแห่งแรกของเมืองไทยที่ใช้เครื่องปรับอากาศ เป็นศูนย์รวมของผู้เกี่ยวข้อง ในวงการภาพยนตร์ไทย ตั้งแต่ผู้สร้าง ผู้กำกับ นักแสดง ตัวประกอบ ทีมงานพากย์ นักร้อง ช่างเขียนโปสเตอร์ และเป็นสถาบันการผลิตบุคลากรทางภาพยนตร์ และละครไทย

ด้วยความผูกพันกับหลายสิ่งหลายอย่าง ที่เข้มข้นจากอดีตจนถึงปัจจุบัน ทั้งชีวิตของผู้คนมากมาย ทั้งเป็นเสมือนบันทึกในหน้าตำนานแห่งประวัติศาสตร์ และสังคมไทยในกรุงเทพมหานคร มาเป็นเวลานาน ดังนั้น ศาลาเฉลิมกรุง จึงควรได้รับการทำนุบำรุงไว้ ให้เป็นโรงมหรสพพระราชทานสมดังพระราชประสงค์สืบไป

>> กำเนิด โขน และ รามเกียรติ์
โขนและรามเกียรติ์

โขนเป็นนาฏศิลป์ชั้นสูงของไทย เกิดจากการประสานการละเล่นโบราณ ๓ ประเภท เข้าด้วยกัน คือ การเล่นชักนาคดึกดำบรรพ์ การละเล่นกระบี่กระบอง และการเล่นหนังใหญ่ รวมทั้งบทร้องและการรำที่มาจากละครใน

เดิมผู้แสดงต้องสวมหัวโขนเป็นหน้ากากปิดหน้าทั้งหมด จึงต้องมีผู้ออกเสียงแทนผู้แสดง เรียกกันว่า คนพากย์เจรจา โดยผู้แสดงต้องรำทำท่าเต้น และแสดงอิริยาบถไปตามคำพากย์เจรจา และบทขับร้องจากลูกคู่และต้นเสียงที่ร้องบทให้ ต่อมามีวิวัฒนาการให้ผู้แสดงที่แสดงเป็นมนุษย์ทั้งชายและหญิง รวมทั้งเทวดา นางฟ้า สวมแต่ศิราภรณ์โดยไม่ต้องสวมหัวโขนเหมือนยักษ์และลิง แต่ยังคงมีผู้พากย์และเจรจาแทนตัวโขนอยู่เช่นเดิม

เรื่องที่นิยมใช้แสดงโขนคือ “ รามเกียรติ์ ” ซึ่งมีเค้าโครงเดิมจากมหากาพย์รามายณะของอินเดีย รจนาโดยฤษีวาลมีกิ เป็นเรื่องปางหนึ่งซึ่งพระนารายณ์อวตารลงมาเป็นมนุษย์ คือพระราม เพื่อดับทุกข์เข็ญแก่ปวงเทพเทวดา และมวลมนุษย์ที่ถูกเหล่าอสูรเบียดเบียน นั่นคือทศกัณฐ์ พญายักษ์ เจ้ากรุงลงกา

“ รามเกียรติ์ ” ฉบับที่สมบูรณ์ที่สุดคือ ฉบับพระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ส่วนบทที่ใช้สำหรับการแสดงละคร และกล่าวกันว่า มีสำนวนกลอนที่ไพเราะที่สุดนั้นคือ บทพระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

โขนมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา โขนในกรุงรัตนโกสินทร์ได้สืบแบบแผนต่อมา และถือเป็นการแสดงชั้นสูงของราชสำนัก โขนรุ่งเรืองที่สุด ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงอุปถัมภ์ดูแลทั้งการฝึกหัดเล่นโขนและเหล่าศิลปินโขน และโปรดเกล้าฯ ให้จัดแสดงโขนอย่างต่อเนื่องตลอดรัชกาล

ใน พ.ศ. ๒๔๗๘ โขนหลวงได้โอนเข้าไปอยู่ในสังกัดของกรมศิลปากร ข้าราชการศิลปินทางโขนละคร จึงย้ายสังกัดมาอยู่ในกรมศิลปากรแต่บัดนั้น

>> เรื่องย่อ หนุมานชาญกำแหง

พระอิศวรตรัสใช้ให้พระพายนำเทพอาวุธ และพลังแห่งพระองค์ ไปซัดใส่ปากนางสวาหะ ที่ถูกนางอัจนาผู้เป็นแม่สาป ให้ยืนตีนเดียวเหนี่ยวกินลมอยู่ที่เขาพนมจักรวาล เพื่อที่จะให้เกิดวานร เพื่อรอเป็นข้าทหารของพระราม และให้นามว่าหนุมาน

ครั้นถึงวันอังคาร เดือนสาม ปีขาล นางสวาหะได้ให้กำเนิดหนุมานเป็นวานรเผือก มีสี่หน้า แปดมือ มีกุณฑลขนเพชรเขี้ยวแก้ว หาวเป็นดาวเดือนตะวัน นางสวาหะ ได้สั่งให้หนุมานเข้าเป็นข้าทหาร ของผู้ที่เห็นกุณฑลขนเพชรเขี้ยวแก้ว ในกายหนุมาน เพราะผู้นั้นคือพระนารายณ์อวตารลงมาเป็นพระราม หนุมานเที่ยวไปในอากาศ เห็นสวนพระอุมาจึงเข้าไปเก็บกินประสาลิง พระอุมาโกรธสาปให้อ่อนกำลัง ต่อเมื่อพบพระรามแล้ว ลูบหลังแต่หัวจรดหางสามครั้ง จึงจะพ้นสาปและได้พลังกลับคืน

หนุมานได้ไปเป็นข้าทหารพระราม และอาสาสืบหาทางไปกรุงลงกา พระรามฝากให้นำผ้าสไบ และแหวนไปถวายนางสีดา และบอกความลับ เรื่องที่พระองค์ทรงสบพระเนตรกัน เมื่อครั้งไปยกมหาธนูโมลี

ถ้านางสีดาไม่เชื่อเพราะนางไม่รู้จักหนุมาน หนุมานไปพบนางสีดา นางกำลังจะผูกคอตายจึงเข้าช่วยไว้ และเชิญให้นางนั่งบนฝ่ามือ กลับไปหาพระราม นางสีดาเกรงจะถูกติฉินว่ายักษ์ลักมาลิงพาไป จึงให้หนุมานกลับมาเชิญพระรามข้ามสมุทรไปช่วยนาง หนุมานรับคำ ก่อนจะกลับ ได้ฆ่าสหัสกุมารลูกทศกัณฐ์
๑ , ๐๐๐ ตนตายสิ้น

หนุมานอาสาพระรามไปลวงเอาดวงใจทศกัณฐ์ ที่ถอดฝากไว้กับพระฤษีโคบุตร และขอให้พระฤษี พาไปฝากตัวกับทศกัณฐ์ พระฤษีต้องมนต์ หนุมานมอบกล่องดวงใจทศกัณฐ์ให้ ทศกัณฐ์ถึงคราวชะตาขาด ทศกัณฐ์หลงกลรับหนุมานเป็นลูก เมื่อออกรบ พระรามแผลงศรพรหมาสตร์สังหารทศกัณฐ์ หนุมานขยี้ดวงใจให้ทศกัณฐ์สิ้นชีวิต พระรามจึงชนะศึก และแต่งตั้งให้หนุมานเป็น พระยาอนุชิตจักรกฤษณ์พิพรรธพงศา ได้ไปครองเมืองนพบุรี

>> ฉากการแสดงโขน ศาลาเฉลิมกรุง
ชุด หนุมานชาญกำแหง (๑ ชั่วโมง ๑๐ นาที)

ฉากที่ ๑ กำเนิดหนุมานชาญกำแหง
พระพายได้รับบัญชาจากองค์พระอิศวร ให้นำพลังแห่งพระองค์ และเทพอาวุธอันได้แก่ จักร คทา และตรี ไปซัดใส่ปากนางสวาหะ ที่ถูกนางอัจนาสาป ให้ยืนตีนเดียวเหนี่ยวกินลมอยู่ ยังเขาพนมจักรวาล เพื่อให้เกิดวานรผู้มีฤทธิ์ อันจะเป็นข้าทหารของพระราม และประทานนามว่า “ หนุมาน ” หนุมานถือกำเนิด โดยเผ่นออกมาจากปากนางสวาหะ นางสวาหะสั่งหนุมานไว้ว่า เมื่อพบผู้ที่มองเห็นรูปกายที่มีกุณฑล ขนเพชร เขี้ยวแก้ว ผู้นั้นคือพระนารายณ์อวตารมาเป็นพระราม ให้ถวายตัวเป็นข้าทหาร

ฉากที่ ๒ วานรอ่อนแรงด้วยต้องสาป
หนุมานเมื่อลามารดามาแล้ว ก็เที่ยวไปในอากาศด้วยพลังฤทธิ์ ไปพบสวนพระอุมาก็เข้าไปหักผลไม้กิน และเล่นสนุกด้วยยังเยาว์วัย พระอุมามาพบก็โกรธสาปให้อ่อนกำลังฤทธิ์ หนุมานพอรู้ว่าเป็นสวนพระอุมาก็เข้าไปขออภัย พระอุมาเกิดสงสารจึงผ่อนผันให้ โดยเมื่อใดที่หนุมานพบพระนารายณ์ ซึ่งอวตารมาเป็นพระราม และลูบหัวจรดหางหนุมานสามครั้ง กำลังฤทธิ์หนุมานก็จักคืนมาดังเดิม

ฉากที่ ๓ ขุนทหารรับอาสาสืบหนทาง
เมื่อมาอยู่กับพระรามตามที่มารดาสั่งไว้ และได้ฤทธิ์กำลังกลับคืนมาตามคำพระอุมาแล้ว หนุมานก็รับอาสาพระรามที่จะเป็นผู้สืบหาหนทางไปกรุงลงกา

ฉากที่ ๔ ช่วยสีดา – ล้างสหัสกุมาร
เมื่อไปถึงกรุงลงกา หนุมานเข้าไปพบหญิงนางหนึ่งกำลังจะผูกคอตาย เมื่อรู้ว่าเป็นนางสีดา หนุมานเข้าไปช่วยไว้ และอาสาพานางกลับไปโดยให้นั่งไปบนผ่ามือ นางสีดาเกรงจะมีผู้ติฉินนินทา ด้วยยักษ์ลักนางมาแต่จะให้ลิงพากลับไป นางให้หนุมานกลับไปทูลเชิญพระราม เสด็จข้ามสมุทรมารับตัวนาง ก่อนหนุมานจะกลับได้เข้าหักสวน และฆ่าสหัสกุมาร ลูกของทศกัณฐ์ จนตายทั้งหมด

ฉากที่ ๕ ขุนทหารถมศิลา จับมัจฉาอรทัย
พระรามให้เหล่าทหารจองถนนถมสาครข้ามไปกรุงลงกา แต่ถมศิลาลงไปเท่าใดก็ไม่ตื้นเป็นถนนสักที หนุมานลงไปดูใต้น้ำ พบนางสุพรรณมัจฉา บัญชาเหล่าบริวารปลา ให้คาบก้อนศิลาไปทิ้งตามคำสั่งของทศกัณฐ์ ที่จะขัดขวางการสร้างถนนครั้งนี้ หนุมานเข้าจับนางสุพรรณมัจฉา และได้นางเป็นเมีย บอกนางสุพรรณมัจฉา ให้สั่งบริวารนำศิลามาทิ้งที่เดิม การจองถนนจึงแล้วเสร็จ กองทัพพระรามข้ามฝั่งไปลงกาได้

ฉากที่ ๖ ลวงเอาดวงใจทศกัณฐ์
หนุมานอาสาพระรามมาลวงเอาดวงใจทศกัณฐ์ ที่ฝากไว้กับพระฤษีโคบุตร และแสร้งลวงให้พระฤษีพาไปฝากตัวกับทศกัณฐ์ และชวนทศกัณฐ์ออกไปรบกับพระรามกลางสนาม

ฉากที่ ๗ กุมภัณฑ์พ่ายแพ้หนุมาน
เมื่ออกไปรบกลางสนาม หนุมานก็เหาะขึ้นตามที่นัดไว้กับองคต เพื่อเอากล่องดวงใจที่ลวงมาได้มาส่งให้ ทศกัณฐ์เห็นว่าเสียรู้หนุมาน ทั้งอาย ทั้งโกรธ ยกทัพกลับเข้าลงกา โดยจะออกมาสู้กันให้ตายไปข้างหนึ่งในวันหน้า

ฉากที่ ๘ ขุนทหารครองพารา
เมื่อเสร็จศึกกรุงลงกา หนุมานได้รับบำเหน็จจากพระราม ให้สมญาศักดิ์เป็นพระยาอนุชิตจักรกฤษณ์พิพรรธพงศา ได้ครองกรุงอยุธยากึ่งหนึ่ง แต่การครองกรุงอยุธยาสูงเกินศักดิ์ไป หนุมานถวายคืน พระรามจึงประทานเมืองนพบุรีให้กับหนุมาน

คลิกที่นี่เพื่อชมไฟล์วีดีโอ ================